Polak Roman Polański – znany w Europie reżyser i aktor, którego określa się mianem twórcy o żelaznej dyscyplinie intelektualnej i wyjątkowym poczuciu humoru. Jego filmografia obejmuje 22 filmy pełnometrażowe, a sam wystąpił w ponad 30 rolach. Jest laureatem najważniejszych nagród światowego kina: Oscara, Złotej Palmy w Cannes, Złotego Niedźwiedzia w Berlinie oraz Złotego Lwa w Wenecji, pisze portal krakow-trend.eu. Niewiele osób jednak wie, że jego droga do wielkiej kariery zaczęła się w Krakowie – to właśnie tutaj otrzymał swoją pierwszą rolę w teatrze młodego widza pod kierunkiem Marii Biliżanki.
Krakowskie getto i pierwsze spotkanie z kinem
Roman urodził się w sierpniu 1933 roku w Paryżu, ale jego dzieciństwo szybko przestało mieć „francuski” charakter. W 1936 roku ojciec – artysta Mojżesz Liebling – przeniósł rodzinę do Krakowa. Wraz z wybuchem II wojny światowej trafili do krakowskiego getta, gdzie życie sprowadziło się do kilku pomieszczeń i walki o przetrwanie.
Chłopca udało się uratować dzięki znajomym rodziny, natomiast jego rodzice trafili do obozów koncentracyjnych. Roman ukrywał się na wsiach, a później wrócił do Krakowa. W tym czasie zetknął się z niemieckimi filmami, które dominowały w repertuarze kin. Po latach wspominał, że traktował je jak bajki – mimo że rozumiał ich propagandowy charakter. Co ciekawe, czytać nauczył się właśnie w kinie, śledząc napisy na ekranie.
Jak Polański został aktorem w wieku 13 lat?
Po wojnie chłopca odnaleźli krewni, a jego ojciec – który przeżył obóz w Mauthausen – wrócił do domu. W szkole Roman zbudował prosty odbiornik radiowy i szybko zainteresował się audycją „Wesoła Gromadka”, prowadzoną przez Marię Biliżankę. Gdy młodych słuchaczy zaproszono do studia, Polański bez wahania stwierdził, że dzieci w radiu brzmią nienaturalnie. Zapytany, czy potrafiłby zrobić to lepiej, odpowiedział krótko: „tak”. Ta chwila okazała się przełomowa.
Zaczął aktywnie uczestniczyć w programie i szybko zdobył popularność. Rok później Biliżanka, jako dyrektorka krakowskiego teatru młodego widza, powierzyła mu główną rolę w spektaklu „Syn pułku”. Występ okazał się sukcesem – docenili go zarówno krytycy, jak i doświadczeni aktorzy. Mimo to próby dostania się do szkół aktorskich w Krakowie i Warszawie zakończyły się niepowodzeniem.
Powody były nie tylko artystyczne. W powojennej Polsce znaczenie miało także pochodzenie społeczne – ojciec Romana prowadził niewielką firmę, co w realiach systemu komunistycznego czyniło rodzinę „niepewną politycznie”.
Pierwsze role i przełom w kinie
Los jednak sprzyjał młodemu aktorowi. Reżyser Antoni Bohdziewicz zapamiętał jego talent i w 1953 roku obsadził go w filmie „Trzy historie”. Niedługo później Andrzej Wajda zaprosił go do udziału w filmie „Pokolenie”, gdzie Polański zagrał jedną z głównych ról – młodego antyfaszystę Mundka.
W 1954 roku dostał się do słynnej szkoły filmowej w Łodzi. Tam zaczął rozwijać własny styl – nie poprzez teorię, lecz krótkie, wyraziste formy. Już wtedy odcinał się od socrealizmu, stawiając na napięcie, absurd i ukrytą agresję pod powierzchnią pozornej normalności.
Pierwsze krótkie filmy Polańskiego:
- „Uśmiech z pełnymi zębami”;
- „Morderca”;
- „Kiedy spadają anioły”;
- „Rozbijcie taniec”;
- „Dwóch ludzi z szafą”.
Filmy te szybko zwróciły uwagę środowiska. „Rozbijcie taniec” zachwycił Andrzeja Munka, a „Dwóch ludzi z szafą” zdobył międzynarodowe uznanie, zdobywając nagrodę na festiwalu w Brukseli.
„Nóż w wodzie” i europejski sukces
Pod koniec lat 50. Polański współpracował z Jerzym Skolimowskim i Jakubem Goldbergiem nad scenariuszem „Noża w wodzie”. Projekt szybko przerodził się w jeden z najważniejszych filmów polskiego kina. W 2009 roku scenariusz został uznany za jeden z najlepszych w historii podczas festiwalu Lato Filmów.
Po premierze w 1962 roku film zdobył międzynarodowe uznanie:
- nagroda FIPRESCI w Wenecji;
- wyróżnienia w Teheranie i Panamie;
- nominacja do Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny.
Następnie powstała „Ślepa uliczka”, zrealizowana z Gérardem Brachem. Sam reżyser przyznał później, że był to pierwszy film, z którego był w pełni zadowolony.
Jak Polański podbił Hollywood?
W 1967 roku przeniósł się do Hollywood, gdzie szybko zdobył renomę twórcy łamiącego schematy. Tworzył filmy balansujące między gatunkami – od horroru po neo-noir – bez przywiązania do jednej stylistyki.
Największą popularność przyniosły mu:
- „Nieustraszeni pogromcy wampirów”;
- „Dziecko Rosemary”.
Sam reżyser wielokrotnie podkreślał, że gdyby miał zostać zapamiętany dzięki jednemu filmowi, wybrałby „Pianistę”. To dzieło było dla niego szczególnie osobiste – historia Władysława Szpilmana była filtrowana przez jego własne doświadczenia wojenne.
Dlaczego nazywa się go prowokatorem?
Krytycy podkreślają, że twórczość Polańskiego balansuje między absurdem a powagą. Reżyser stawia egzystencjalne pytania, by zaraz je podważyć ironią. Był porównywany zarówno do bohaterów Gombrowicza, jak i do Kafki – jako twórca nowego typu.
W XXI wieku zaskakiwał kolejnymi filmami:
- „Autor widmo”;
- „Rzeź”;
- „Wenus w futrze”;
- „Na podstawie prawdziwych wydarzeń”;
- „Oficer i szpieg”;
- „The Palace”.
W jego filmach stale obecne są napięcie, psychologiczna gra i ironia. Polański tworzy kino gatunkowe, ale nigdy się do niego nie ogranicza.
Dzieci Polańskiego w świecie filmu
Dzieci reżysera również związały swoje życie z kinem. Córka Morgane występowała w filmach ojca, a syn Elvis pojawiał się w epizodycznych rolach.
Sprawa, która zmieniła jego wizerunek
Biografia Polańskiego nie jest wolna od kontrowersji. W 1977 roku w USA został oskarżony o gwałt na 13-letniej Samancie Geimer. Przyznał się do winy, lecz uciekł z kraju, unikając wyroku. Sprawa ciągnęła się przez dekady, wpływając na jego życie i karierę.
W 2017 roku Samantha Geimer publicznie poprosiła o zamknięcie sprawy, a w 2024 roku poinformowano o jej ostatecznym zakończeniu. Mimo to sprawa na stałe wpłynęła na wizerunek reżysera.
Dziś Roman Polański pozostaje postacią budzącą skrajne emocje. Dla jednych to wybitny twórca, dla innych – kontrowersyjna figura. Mimo wszystko nadal tworzy – w 2026 roku skończył 93 lata i nie zamierza przestać.
